Anatomia i fizjologia jelita grubego
Lek. Michał Klimkowski, Prof. dr hab. med. Marek Szczepkowski


Anatomia

Jelito grube (okrężnicę) można podzielić na osiem segmentów: kątnicę, wstępnicę, poprzecznicę, zstępnicę, esicę, odbytnicę i odbyt oraz wyrostek robaczkowy. Długość całego jelita grubego wynosi od1,3 do 1,5m. Jest ono najszersze w swoim początkowym odcinku i stopniowo ulega zwężeniu aż do jego najwęższego miejsca w dalszej części esicy, w miejscu jej przejścia w odbytnicę.

Jelito grube rozpoczyna się kątnicą leżącą w okolicy prawego dołu biodrowego i biegnie wzdłuż prawej ściany jamy brzusznej w kierunku wątroby gdzie zagina się i przechodzi w poprzecznicę. Następnie w okolicach śledziony, położonej w okolicy lewego łuku żebrowego, zagina się ponownie i biegnie w dół wzdłuż lewej ściany jamy brzusznej. W okolicy lewego dołu biodrowego przechodzi w esicę, będąca najbardziej krętym fragmentem jelita grubego. W swoim dalszym przebiegu esica przechodzi w długą na około 15cm odbytnicę, która biegnie wzdłuż kości krzyżowej i kończy się odbytem, będącym ostatnim odcinkiem jelita grubego. Mimo, że odbyt jest najkrótszym odcinkiem okrężnicy pełni on bardzo istotną funkcję wynikającą z jego budowy. Odpowiada on, przez mięsień zwieracz odbytu zewnętrzny, za możliwość zatrzymania wydalania stolca przez zależny od woli skurczu.

Dodatkowym elementem będącym częścią jelita grubego jest wyrostek robaczkowy, który położony jest na szczycie kątnicy, i który jest skupiskiem tkanki limfatycznej podobnej do tej zlokalizowanej w migdałkach. Oprócz wyrostka robaczkowego do kątnicy uchodzi jelito cienkie a miejsce to jest określane jako zastawka Bauhina lub zastawka krętniczo-kątnicza. Jej podstawową funkcją jest zapobieganie cofaniu się treści jelitowej z jelita grubego do jelita cienkiego.

Na swoim przebiegu w jamie brzusznej jelito grube położone jest dwojako. Część jego segmentów, takich jak wstępnica i zstępnica, położona jest zaotrzewnowo tzn. pokryte są przez tkankę nazywaną otrzewną ścienna i przylegają bezpośrednio do ściany jamy brzusznej. Pozostałe segmenty, czyli kątnica, poprzecznica, esica i wyrostek robaczkowy położone są wewnątrzotrzewnowo tzn. są swobodnie zawieszone w jamie brzusznej na swoich krezkach czyli strukturach, w których biegnie ich unerwienie i unaczynienie. Ze schematu wyłamuje się odbytnica, która położona jest częściowo wewnątrzotrzewnowo o częściowo pozaotrzewnowo.

Charakterystycznymi cechami zewnętrznej budowy ściany jelita grubego są trzy taśmy zbudowane z pogrubiałej tkanki mięśniowej, będące ważnymi punktami orientacyjnymi pozwalającymi m.in. na identyfikację jelita grubego; przyczepki sieciowe zbudowane z tkanki tłuszczowej położone w rzędach wzdłuż jelita grubego oraz uchyłki jelita grubego, będące uwypukleniami jego ściany, które mogą stać się przyczyną chorób np. zapalenia uchyłków. Ostatnim elementem ściśle związanym z jelitem grubym jest sieć większa zbudowana z tkanki łącznej i tkanki tłuszczowej. Umocowana jest do jednej z taśm poprzecznicy i pokrywa swoim zasięgiem całą jamę brzuszną. Jej główną funkcją jest lokalizowanie i odgraniczanie od pozostałych narządów istniejących w jamie brzusznej procesów zapalnych.

Ściana jelita grubego zbudowana jest z czterech warstw. Idąc od zewnątrz są to:
  • błona surowicza;
  • błona mięśniowa właściwa, odpowiadająca za czynność skurczową ściany jelita;
  • błona podśluzowa;
  • błona śluzowa pokryta nabłonkiem walcowatym zbudowanym z komórek kubkowych wydzielających śluz.
Niezwykle istotnym aspektem anatomii jelita grubego, w kontekście chorób i leczenia chirurgicznego, ma jego unaczynienie. Krew tętnicza jest doprowadzana przy pomocy dwóch głównych tętnic: tętnicy krezkowej górnej i tętnicy krezkowej dolnej. Tętnica krezkowa górna przez swoje odgałęzienia: tętnicę okrężniczą środkową, prawą i krętniczo-kątniczą, które unaczyniają odpowiednio poprzecznicę, wstępnicę i okolice zastawki Bauhina. Odgałęzienia tętnicy krezkowej dolnej: tętnica okrężnicza lewa i tętnica odbytnicza górna unaczyniają i odpowiednio zstępnicę i górną część odbytnicy. Pozostała część odbytnicy unaczyniana jest przez tętnicę odbytniczą środkową odchodzącą od tętnicy biodrowej wewnętrznej i odbytniczą dolną odchodzącą od tętnicy sromowej wewnętrznej. Układ żylny odpowiada układowi tętniczemu.

Fizjologia

Podstawowymi funkcjami jelita grubego są wchłanianie wody i elektrolitów, zagęszczanie treści jelitowej oraz gromadzenie i okresowe wydalanie kału. Oprócz tego jelito grube jest siedliskiem bakterii, wśród których dominują bakterie beztlenowe z rodzaju Bacteroides fragilis i Clostridium sp. Główną bakterią tlenowo jest Escherichia coli.

Głównym aspektem czynności jelita grubego jest jego ruchliwość. Perystaltyka jelit warunkuje skuteczność ich działania. Im większa ruchliwość jelita tym czynności te są wykonywane skuteczniej. Perystaltyka jelita grubego charakteryzuje się zmiennością kierunku ruchu. Do połowy poprzecznicy są one skierowane wstecznie a po jej przekroczeniu zmieniają swój kierunek na doodbytniczy. Procesy te są regulowane przez wiele czynników. Zaliczamy do nich hormony m.in., cholecystokininę, motylinę czy katecholaminy oraz czynniki fizyczne takie jak rozdęcie jelita, aktywność fizyczna, stany emocjonalne czy określone składniki pokarmowe.

Wchłanianie wody jest podstawową funkcją jelita grubego. Odbywa się to w sposób ciągły nawet ze stolca, który jest już uformowany. Jelito grube jest w stanie odzyskać do 90% wody zawartej w treści pokarmowej, która do niego dociera. Średnio jest to od 1 do 2 litrów płynu na dobę oraz około 200mEq sodu i chloru. W skrajnych warunkach ilość wchłoniętej wody może sięgać 6 litrów. Wchłanianie płynów w jelicie odbywa się w sposób ciągły. Prowadzić to może do powstawania bardzo twardego i zbitego kału, będącego przyczyna np. zaparć. Oprócz wchłaniania nabłonek jelita grubego pełni też funkcje wydzielnicze. Głównymi substancjami wydalanymi są potas i dwuwęglany. Zaburzenia w procesach wchłaniania i wydzielania spowodowane np. infekcją bakteryjną powodują zwiększone wydzielanie płynów i elektrolitów przez nabłonek jelitowy przyczyniając się do powstania biegunki.

Dodatkową czynnością nabłonka jelitowego jest produkcja i wydzielanie śluzu, którego zadaniem jest nawilżanie nabłonka i jego ochrona.

Obecność bakterii w świetle jelita ma również istotne znaczenia dla jego funkcji. Mikroorganizmy te odpowiadają za produkcję niektórych z witamin (K i B), rozkładają białka, których produkty rozkładu nadają stolcowi jego zapach, przez przeprowadzanie procesów fermentacji przyczyniają się do powstawania swego rodzaju żelu, którego zadaniem jest zmiękczanie stolca i ułatwianie jego pasażu przez przewód pokarmowy. Jedną z najważniejszych cech bakterii jest pełnienie przez nie funkcji ochronnych. Ich obecność uniemożliwia rozwój potencjalnie szkodliwych mikroorganizmów odpowiadających za powstawanie niektórych chorób zakaźnych.

Ostatnią ale jedną z najistotniejszych funkcji jelita grubego, a konkretnie jego końcowego odcinka, jest wydalanie kału. Określa się to mianem defekacji. Czynność ta regulowana jest przez istnienie wielu mechanizmów, odpowiadających za przesuwanie stolca jak i za hamowanie tego odruchu. W normalnych warunkach odbytnica jest pusta. Pobudzenie motoryki jelita grubego np. podczas jedzenia posiłku powoduje przesunięcie się masy stolca do odbytnicy i jej rozszerzenie. Proces ten uruchamia szereg reakcji, których wynikiem jest zahamowanie zwieracza wewnętrznego odbytu i skurcz zwieracza zewnętrznego. W akceptowalnych społecznie warunkach, w momencie siadania np. na toalecie wymienione mięśnie, poprzez odruch związany ze zwiększeniem ciśnienia wewnątrzbrzusznego (parcie na stolec) ulegają rozluźnieniu co doprowadza do wydalenia stolca. W sytuacja kiedy natychmiastowe wypróżnieni nie jest możliwe świadomy skurcz mięśnia zwieracza zewnętrznego umożliwia zatrzymanie defekacji. Jest ono jednak ograniczone co związane jest z szybkim męczeniem się mięśnia oraz objętością napływającego stolca.
Nasi Partnerzy

ABK Medica Proktis-M Proctolact-M ABK Grupa Nowa Medycyna Borgis
2017 ABK Grupa. Projekt i wykonanie www.abkgrupa.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.